Zirkonium və Keramik Qapaqlar

Dişdə böyük plomb varsa, diş qırılıbsa və ya kanal müalicəsindən sonra zəifləyibsə, sadə plomb hər zaman kifayət etmir. Belə hallarda dişi qorumaq, çeynəmə rahatlığını bərpa etmək və gülüşdə daha səliqəli görünüş əldə etmək üçün diş qapağı lazım ola bilər.

Diş qapağı pasiyentlərin çox vaxt “koronka”, “zirkon diş” və ya “keramik qapaq” kimi tanıdığı sabit protez növüdür. Qapaq dişin görünən hissəsini örtür, ona forma verir və çeynəmə zamanı yükün daha düzgün paylanmasına kömək edir.

Qapaq seçimi təkcə rəng və estetik görünüşlə bağlı deyil. Dişin kökü, diş əti, qapanış, çeynəmə yükü və gülüş xətti birlikdə dəyərləndirilir. Müayinə zamanı stomatoloq əvvəlcə dişin qapaq üçün uyğun olub-olmadığını yoxlayır. Daha sonra pasiyentə zirkonium, E-max, metal-keramika və ya implantüstü qapaq variantları izah olunur.

Dr. Ümmahanı Hüseynova qapaq planlamasında ilk növbədə dişin nə qədər qoruna biləcəyini, diş ətinin vəziyyətini, qapanışı və pasiyentin gündəlik rahatlığını nəzərə alır. Material seçimi də bu müayinədən sonra fərdi şəkildə müəyyən edilir.

Diş qapağı nədir və nə üçün istifadə olunur?

Diş qapağı zədələnmiş, zəifləmiş və ya estetik görünüşü pozulmuş dişin üzərini örtən sabit protezdir. O, həm təbii dişin üzərinə, həm də implant üzərinə hazırlana bilər.

Qapağın məqsədi yalnız dişi ağ və səliqəli göstərmək deyil. Düzgün planlanmış qapaq dişin formasını bərpa edir, çeynəməni rahatlaşdırır, qonşu dişlərlə uyğunluq yaradır və gülüşdə daha balanslı görünüş yaradır.

Hər dişə qapaq qoymaq doğru yanaşma deyil. Bəzən plomb, vinir, inley, onley və ya başqa qoruyucu bərpa daha uyğun ola bilər. Buna görə qərar dişə baxıldıqdan sonra verilməlidir.

Dişə qapaq nə vaxt lazım olur?

Diş qapağı daha çox dişin sağlam toxuması azaldıqda və ya diş əvvəlki möhkəmliyini itirdikdə istifadə olunur. Kiçik kariyes və yüngül forma pozuntularında plomb kifayət edə bilər. Amma dişin böyük hissəsi zədələnibsə, qapaq dişi daha stabil qorumaq üçün daha uyğun bərpa yolu ola bilər.

Qapaq bu hallarda lazım ola bilər:

• Böyük plombla bərpa olunmuş dişlərdə;
• Qırılmış və ya çatlamış dişlərdə;
• Kanal müalicəsindən sonra zəifləmiş dişlərdə;
• Rəngi və forması ciddi dəyişmiş dişlərdə;
• Köhnə qapaqların yenilənməsində;
• İmplant üzərinə sabit diş hazırlanmasında;
• Bir neçə diş əskik olduqda körpü planlamasında;
• Çeynəmə zamanı dişin sınma riski artdıqda.

Kanal müalicəsindən sonra xüsusilə arxa dişlərdə qapaq ehtiyacı daha çox yaranır. Çünki bu dişlər çeynəmə yükünü daşıyır. Amma hər kanal müalicəsi olunan dişə avtomatik qapaq qoyulmur. Dişin qalan sağlam toxuması, çat riski və qapanış vəziyyəti ayrıca yoxlanmalıdır.

Qapaq qoyulmazdan əvvəl nəyə baxılır?

Diş qapağı sadəcə ölçü alınıb hazırlanan estetik detal deyil. Qapaqdan əvvəl ağızdakı vəziyyət düzgün yoxlanmasa, sonradan ağrı, qoxu, diş əti narahatlığı, qapağın hündür hiss olunması və ya qapaq altında kariyes kimi problemlər yarana bilər.

Qapaqdan əvvəl bu məqamlara baxılır:

• Dişdə aktiv kariyes olub-olmaması;
• Kök və kanal vəziyyəti;
• Diş əti sağlamlığı;
• Rentgen görüntüsündə kök ətrafı dəyişikliklər;
• Dişin qalan sağlam toxuması;
• Qarşı çənədəki dişlərlə təmas;
• Qapanış, yəni üst və alt dişlərin bir-birinə necə toxunması;
• Diş sıxma və qıcama vərdişi;
• İmplant varsa, implant ətrafı toxumaların vəziyyəti.

Diş sıxma və qıcama tibbdə bruksizm adlanır. Bu vərdiş zamanı qapaqlar adi çeynəmədən daha çox yüklənir. Buna görə həkim qapağın formasını, materialını və qapanış təmasını daha diqqətlə planlayır. Bəzi pasiyentlərdə gecə qoruyucu kappa da tövsiyə oluna bilər.

Zirkonium qapaq kimlər üçün uyğundur?

Pasiyentlərin “zirkon diş” kimi tanıdığı bu qapaqlar əslində zirkonium əsaslı keramik materialdan hazırlanır. Zirkonium qapaqlar metal qat olmadan hazırlanan, çeynəmə yükünə davamlı və estetik görünüş verə bilən qapaqlardır.

İçində metal olmadığı üçün diş əti kənarında tünd xətt və ya kölgə görünmə ehtimalı metal-keramika qapaqlarla müqayisədə daha azdır. Bu xüsusiyyət xüsusilə gülüş zamanı görünən sahələrdə estetik baxımdan önəmlidir.

Zirkonium qapaqlar arxa dişlərdə, körpülərdə və implantüstü bərpalarda tez-tez seçilən materiallardan biridir. Ön dişlərdə isə yalnız dayanıqlılıq yox, şəffaflıq da nəzərə alınır. Çox opak, yəni işığı az keçirən material ön dişdə bəzən süni görünə bilər.

Buna görə zirkonium qapağın yaxşı görünməsi təkcə materialdan asılı deyil. Rəng seçimi, qapağın qalınlığı, diş əti ilə keçid, ölçünün dəqiqliyi və laboratoriya işi nəticəyə ciddi təsir edir.

E-max qapaq nə vaxt seçilir?

E-max litium disilikat əsaslı tam keramik materiallardan biridir. Daha çox ön dişlərdə, gülüş xəttində görünən sahələrdə və yüksək estetik tələb olunan hallarda istifadə olunur.

E-max ön dişlərdə təbii dişə yaxın şəffaflıq və daha yumşaq estetik görünüş almağa kömək edir. Bu material xüsusilə rəng, forma və diş əti ilə keçidin önəmli olduğu estetik zonada seçilir.

Ön dişlərdə qapaq seçimi zamanı pasiyenti ən çox narahat edən məsələ süni görünüşdür. Buna görə E-max planlamasında yalnız rəng deyil, dişin forması, uzunluğu, qonşu dişlərlə uyğunluğu və gülüş xətti də nəzərə alınır.

E-max hər diş üçün uyğun seçim deyil. Uzun körpülərdə, güclü diş sıxma vərdişi olan pasiyentlərdə və çeynəmə yükü yüksək olan sahələrdə həkim başqa material tövsiyə edə bilər. Bu, materialın zəif olması demək deyil. Sadəcə hər materialın uyğun istifadə sahəsi var.

Metal-keramika qapaq hələ də istifadə olunurmu?

Metal-keramika qapaqların daxili hissəsi metal karkasdan, üst hissəsi isə keramik örtükdən ibarət olur. Bu qapaqlar uzun illər stomatologiyada geniş istifadə olunub və bu gün də bəzi klinik hallarda seçilir.

Metal-keramika daha çox arxa dişlərdə, estetik tələbatın az olduğu sahələrdə və büdcə amili nəzərə alındıqda uyğun seçimlərdən biri ola bilər. Funksional dayanıqlılıq onun əsas üstünlüklərindən biridir.

Amma estetik baxımdan bəzi məhdudiyyətləri var. Metal qat işığı keçirmədiyi üçün qapaq bəzən daha mat görünə bilər. Diş əti çəkildikdə və ya qapaq kənarı açıldıqda tünd xətt görünə bilər.

Ön dişlərdə daha təbii şəffaflıq və diş əti ilə daha yumşaq keçid istənildikdə zirkonium və ya E-max variantları daha çox önə çıxır. Metal-keramika yanlış seçim deyil. Əsas məsələ onun doğru dişdə və doğru gözlənti ilə seçilməsidir.

Zirkonium, E-max, yoxsa metal-keramika?

Bu materialları “biri yaxşı, biri pisdir” kimi müqayisə etmək düzgün deyil. Hər birinin uyğun olduğu vəziyyət var. Əsas məsələ hansı materialın hansı dişdə daha doğru nəticə verəcəyini anlamaqdır.

Pasiyent üçün əsas sual materialın adı deyil. Qapaq hansı dişə qoyulacaq? Həmin diş gülüşdə görünürmü? Nə qədər çeynəmə yükü daşıyır? Diş əti sağlamdırmı? Qapaq implant üzərinə, yoxsa təbii diş üzərinə hazırlanır? Material seçimi bu sualların cavabından sonra aparılır.

İmplant üzərinə qapaq necə hazırlanır?

İmplant qoyulduqdan sonra onun üzərində diş formasını bərpa edən hissə implantüstü qapaq adlanır. Əgər bir neçə implant üzərində bir neçə diş bərpa edilirsə, implantüstü körpü hazırlana bilər.

İmplantüstü qapaqda yalnız rəng və forma düşünülmür. Qapağın implantla bağlantısı, diş əti ilə münasibəti, çeynəmə yükü və təmizlənmə rahatlığı çox vacibdir. İmplantın ətrafında təbii dişdəki kimi hissiyyat olmadığı üçün çeynəmə yükünün düzgün paylanması xüsusilə vacibdir.

İmplantüstü qapaq bəzi hallarda vintlə, bəzi hallarda sementlə sabitlənə bilər. Vintlə sabitlənən qapaqlar bəzi hallarda sonradan çıxarılıb yoxlanıla bilir. Sementlə sabitlənən qapaqlarda isə estetik və yerləşmə şəraiti ayrıca nəzərə alınır. Hansı üsulun uyğun olması implantın mövqeyinə və protez planına görə seçilir.

İmplant qoydurmuş pasiyentlər çox vaxt “qapaq nə vaxt hazırlanır?” sualını verir. Bu müddət implantın sümük ilə uyğunlaşmasından, diş əti vəziyyətindən və həkimin planından asılıdır. Bəzən müvəqqəti qapaqla diş əti forması hazırlanır, daha sonra daimi qapağa keçilir.

İmplantüstü qapaqlarda təmizlik xüsusi diqqət tələb edir. Qida qalıqları implant ətrafında yığıldıqda diş əti iltihabı və narahatlıq yarana bilər. Buna görə ara fırçası, xüsusi diş ipi və həkimin göstərdiyi təmizlik vasitələri düzgün istifadə olunmalıdır.

Rəqəmsal ölçü qapaq hazırlanmasında nəyi dəyişir?

Ənənəvi ölçü materialları bəzi pasiyentlərdə narahatlıq, ürəkbulanma və ağızda doluluq hissi yarada bilər. Rəqəmsal ölçü zamanı isə ağızdaxili skaner vasitəsilə dişlərin 3D modeli alınır.

Rəqəmsal ölçü qapağın dişə necə oturacağını, qonşu dişlərlə təmasını və çeynəmə səthini daha rahat planlamağa kömək edir. Bu, xüsusilə ön diş estetikası, implantüstü qapaqlar və bir neçə dişi əhatə edən bərpalarda planlamanı daha vizual edir.

Rəqəmsal ölçü vacib üstünlükdür, amma nəticə yalnız texnologiyadan asılı deyil. Düzgün diaqnoz, həkim planlaması, laboratoriya işi və qapağın ağızda son yoxlanması eyni dərəcədə önəmlidir.

Zirkonium qapaq qiyməti nədən asılıdır?

Pasiyentlər çox vaxt əvvəlcə qiyməti soruşur. Bu tam normaldır. Amma qapağın qiyməti yalnız “zirkoniumdur” və ya “E-max-dır” deyə müəyyən olunmur. Eyni material fərqli dişlərdə fərqli planlama tələb edə bilər.

Zirkon diş qiyməti, E-max qapaq qiyməti və implantüstü qapaq qiyməti bir neçə məqama görə dəyişir:

• Qapağın təbii diş, yoxsa implant üzərinə hazırlanması;
• Neçə dişin bərpa olunması;
• Zirkonium, e-max və ya metal-keramika seçimi;
• Köhnə qapağın sökülməsinə ehtiyac;
• Dişdə kariyes və ya kanal müalicəsi ehtiyacı;
• Diş əti müalicəsinə ehtiyac;
• Rəqəmsal ölçü və estetik planlama;
• Laboratoriya işi;
• Müvəqqəti qapaq ehtiyacı;
• İmplantüstü qapaqda istifadə olunan bağlantı sistemi.

Qiymət soruşmaq doğrudur, amma dəqiq qiymət dişin vəziyyəti görüldükdən sonra izah olunmalıdır. Çünki bəzən pasiyent yalnız qapaq üçün müraciət edir, müayinədə isə diş əti, kök və ya qapanış problemi də ortaya çıxır.

Köhnə qapağı nə vaxt dəyişmək lazımdır?

Köhnə qapaq hər zaman dəyişdirilməli deyil. Əgər qapaq yaxşı oturubsa, diş əti sağlamdırsa, qoxu, ağrı və qida yığılması yoxdursa, sadəcə müntəzəm nəzarət müayinəsi kifayət edə bilər.

Amma bəzi əlamətlər qapağın yenilənməsinə ehtiyac olduğunu göstərə bilər:

• Qapağın kənarında qaralma varsa;
• Diş ətində qızartı, qanama və şişkinlik yaranırsa;
• Qapağın altından pis qoxu gəlirsə;
• Qapaqla diş arasında boşluq hiss olunursa;
• Çeynəyəndə ağrı və ya hündürlük hissi varsa;
• Qapaq tez-tez düşürsə;
• Rentgendə qapaq altında kariyes və ya kök problemi görünürsə;
• Estetik olaraq qapaq qonşu dişlərlə uyğun gəlmirsə.

Köhnə qapaq yalnız estetik problem yaratmır. Bəzən qapaq kənarında yaranan boşluq diş ətinin iltihabına və qapaq altında kariyesə səbəb ola bilər.

Qapağın altından pis qoxu gəlirsə, səbəb yalnız gigiyena olmaya bilər. Qapaq kənarında boşluq, qida yığılması, sement qalığı, diş əti iltihabı və ya qapaq altında kariyes də buna səbəb ola bilər. Belə halda qapağı evdə təmizləməklə problemi tam həll etməyə çalışmaq düzgün deyil. Diş və qapaq həkim tərəfindən yoxlanmalıdır.

Diş qapağı necə hazırlanır?

Qapaq hazırlanması adətən bir neçə mərhələdə aparılır:

1. Müayinə və rentgen baxışı
2. Diş əti, qapanış və dişin vəziyyətinin yoxlanması
3. Lazım olan ilkin müalicələrin aparılması
4. Dişin qapaq üçün hazırlanması və ölçü alınması
5. Müvəqqəti qapağın hazırlanması
6. Daimi qapağın laboratoriyada hazırlanması
7. Ağızda uyğunluğun yoxlanması və sabitlənmə

Diş qapaq üçün hazırlanarkən materiala yer yaratmaq məqsədilə dişdən müəyyən miqdarda toxuma götürülür. Bu proses dişin vəziyyətinə və seçilən materiala görə dəyişir. Məqsəd qapağın ağızda kobud, hündür və narahat durmamasıdır.

Müvəqqəti qapaq dişi qoruyur və pasiyentin gündəlik rahatlığını saxlayır. Daimi qapaq hazır olduqdan sonra ağızda uyğunluğu yoxlanılır. Diş əti ilə keçid, qonşu dişlə təmas, qarşı dişlərlə qapanış və estetik görünüş kontrol edilir.

Qapaq qoyulduqdan sonra nələrə diqqət etmək lazımdır?

Qapaq qoyulduqdan sonra “bu diş artıq xarab olmaz” düşüncəsi yanlışdır. Qapağın özü kariyes olmur, amma qapağın kənarında qalan təbii diş toxumasında kariyes yarana bilər. Buna görə ağız gigiyenası qapaqdan sonra daha da önəmlidir.

Qapaqdan sonra diqqət edilməli məqamlar:

• Qapağın diş əti ilə birləşdiyi kənar hissə fırçalama zamanı xüsusi təmizlənməlidir;
• Diş ipi düzgün texnika ilə istifadə olunmalıdır;
• Körpü və implantüstü qapaqlarda ara fırçası lazım ola bilər;
• Çox sərt qidaları qapaqla qırmaqdan çəkinmək lazımdır;
• Qapaq hündür hiss olunursa, həkimə müraciət edilməlidir;
• Gecə diş sıxma varsa, qoruyucu kappa lazım ola bilər;
• Nəzarət müayinələri gecikdirilməməlidir.

Qapaq düşərsə, onu ev şəraitində yapışdırmağa çalışmaq düzgün deyil. Qapağın içində sement qalığı, dişdə kariyes və ya qapağın oturuşunda problem ola bilər. Qapaq və diş həkim tərəfindən yoxlanmalıdır.

Bakıda diş qapağı üçün stomatoloq müayinəsi

Bakıda zirkonium və keramik qapaq etdirmək istəyən pasiyentlər üçün ilk addım düzgün müayinədir. Çünki eyni material hər pasiyent üçün uyğun olmaya bilər. Dişin vəziyyəti, diş əti sağlamlığı, qapanış və çeynəmə yükü birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Dr. Ümmahanı Hüseynova müayinə zamanı dişin bərpa imkanını, estetik gözləntini, qapanışı və protez ehtiyacını birlikdə dəyərləndirir. Qapaq materialı yalnız bundan sonra seçilir.

Dişinizdə qırıq, böyük plomb, köhnə qapaq, qoxu və ya implant üzərinə diş ehtiyacı varsa, müayinəyə yazılaraq vəziyyəti dəqiqləşdirə bilərsiniz. Dişə baxıldıqdan sonra sizə hansı qapağın uyğun olduğu daha aydın izah olunur.

Qapaq seçimini material adı ilə yox, dişinizin real vəziyyətinə görə etmək ən doğru başlanğıcdır.

Tez-tez verilən suallar

Nəticə

Zirkonium, E-max, metal-keramika və implantüstü qapaqlar fərqli vəziyyətlərdə istifadə olunur. Burada əsas məsələ materialın adı deyil, dişin real vəziyyətidir. Dişin kökü, diş əti, qapanış, çeynəmə yükü və estetik gözlənti birlikdə yoxlandıqda hansı qapağın uyğun olduğu daha aydın görünür.

Dişinizdə böyük plomb, qırıq, köhnə qapaq, qapağın altından qoxu və ya implant üzərinə diş ehtiyacı varsa, müayinəyə yazılaraq vəziyyəti dəqiqləşdirə bilərsiniz. Müayinədən sonra sizə uyğun qapaq növü və müalicə planı daha aydın izah olunur.