Dişdə çürük yarandıqda müalicənin əsas məqsədi həmin sahəni təmizləmək və dişi yenidən rahat istifadə oluna biləcək formada bərpa etməkdir. Pasiyentlər bu prosesi çox vaxt “plomb qoydurmaq” kimi tanıyır. Amma düzgün bərpa yalnız çürük yerin bağlanması ilə bitmir.
Həkim çürüyün nə qədər dərin olduğunu, diş sinirinə yaxınlığını, qalan sağlam toxumanı və dişin çeynəmə zamanı necə işlədiyini birlikdə yoxlayır. Çünki ləkənin kiçik görünməsi problemin də kiçik olduğu demək deyil. Bəzən çürük dişin daxilində daha geniş sahəni zədələmiş ola bilər.
Kariyes erkən mərhələdə olanda pasiyent heç bir ağrı hiss etməyə bilər. Çürük dərinləşdikcə isə soyuq, isti və şirin qidalara qarşı həssaslıq yarana bilər. Daha ağır hallarda ağrı öz-özünə yaranır, gecələr artır və ya diş çeynəmə zamanı narahatlıq verir.
Dr. Ümmahanı Hüseynovanın qəbulunda çürüyün dərinliyi, estetik plomb ehtiyacı və dişin necə bərpa oluna biləcəyi pasiyentə sadə dildə izah olunur.
Kariyes müalicəsi nədir?
Kariyes dişin sərt qatlarında başlayan çürümə prosesidir. Əvvəlcə dişin üst qatı olan mina zədələnir. Vaxtında müalicə olunmadıqda çürük daha dərin qatlara keçə bilər. Dentin qatına çatanda dişdə həssaslıq yarana bilər. Çürük pulpaya, yəni dişin canlı sinir-damar toxumasına yaxınlaşdıqda həkim müalicəni daha ehtiyatla planlayır.
Kariyes müalicəsində çürük toxuma təmizlənir və həmin sahə bərpa edilir. Kiçik çürüklərdə kompozit plomb kifayət edə bilər. Daha böyük toxuma itkisi varsa, estetik kompozit bərpa və ya build up — dişin itirilmiş hissəsinin yenidən qurulması — lazım ola bilər. Dərin kariyesdə isə pulpanın vəziyyəti ayrıca yoxlanılır.
Burada əsas məsələ sağlam diş toxumasını mümkün qədər qorumaqdır. Çünki dişin qalan sağlam hissəsi nə qədər yaxşı qorunarsa, bərpanı düzgün planlamaq da bir o qədər asan olur.
Kariyes hansı əlamətlərlə bilinir?
Kariyes həmişə ağrı ilə başlamır. Bəzən dişdə sadəcə qara və ya qəhvəyi ləkə görünür. Pasiyent ağrı hiss etmədiyi üçün bunu uzun müddət önəmsəmir. Amma çürük dərinləşdikcə narahatlıq artır.
Pasiyentlər adətən bu şikayətlərlə müraciət edirlər:
- Dişdə qara nöqtə və ya ləkə;
- Soyuq su içəndə sızlama;
- Şirin qidalara qarşı həssaslıq;
- Dişə yemək ilişməsi;
- Köhnə plombun kənarında qaralma;
- Plombun qırılması və ya düşməsi;
- Ön dişdə qırıq və ya forma dəyişikliyi.
Əgər ağrı öz-özünə başlayırsa, gecələr artırsa və ya dişin ətrafında şişlik varsa, bu, daha dərin problemə işarə edə bilər. Belə hallarda müayinəni gecikdirmək düzgün deyil.
Dərin kariyes necə qiymətləndirilir?
Dərin kariyes zamanı çürük diş sinirinə çox yaxın ola bilər. Bu halda həkim yalnız çürüyü təmizləmir, həm də dişin canlılığını, ağrı tarixini, rentgen görüntüsünü və qalan sağlam toxumanı birlikdə yoxlayır.
“Dişim ancaq soyuqda sızlayır” şikayəti ilə “gecə öz-özünə ağrıyır” şikayəti eyni mənaya gəlmir. Birinci halda dişin qorunması üçün daha konservativ yanaşma mümkün ola bilər. İkinci halda isə pulpa iltihabı irəliləmiş ola bilər və kanal müalicəsinə ehtiyac yarana bilər.
Dərin kariyesdə hər dişə eyni müalicə tətbiq olunmur. Bəzən estetik plomb kifayət edir. Daha dərin hallarda MTA kimi xüsusi materiallardan istifadə oluna bilər. Pulpa zədələnibsə, kanal müalicəsi daha doğru seçim ola bilər.
Estetik plomb nə zaman edilir?
Estetik plomb dişdə çürük, qırıq, forma dəyişikliyi və ya köhnə plomb problemi olduqda istifadə edilə bilər. Bu plomb təkcə rəng məsələsi deyil. Yaxşı estetik plomb həm dişə uyğun görünməli, həm də çeynəmə zamanı narahatlıq yaratmamalıdır.
Ön dişlərdə rəng uyğunluğu və təbii forma daha çox önə çıxır. Arxa dişlərdə isə çeynəmə səthi, qapanış və plombun dişlə uyğunluğu daha vacibdir. Plomb düzgün formalaşdırılmadıqda pasiyent yemək yeyərkən narahatlıq hiss edə bilər.
Kompozit plomb dişin rənginə uyğun seçilir və mərhələli şəkildə yerləşdirilir. Bu zaman dişin kənarları, qonşu dişlərlə uyğunluğu və çeynəmə səthi diqqətlə formalaşdırılır.
Ön diş bərpasında təbii görünüş
Ön diş bərpasında nəticənin təbii görünməsi üçün yalnız çürük sahənin bağlanması kifayət etmir. Dişin rəngi, forması, uzunluğu, kənar xətti və gülüş zamanı necə göründüyü nəzərə alınır.
Təbii diş adətən bir rəngdən ibarət olmur. Dişin boyun hissəsi, orta hissəsi və kəsici kənarı fərqli rəng dərinliyinə malik ola bilər. Estetik kompozit bərpada bu keçidlər mövcud dişlərə uyğunlaşdırılır.
Burada “plomb heç bilinməyəcək” kimi qəti vəd vermək düzgün deyil. Daha doğru yanaşma bərpanın pasiyentin diş rəngi, gülüş xətti və üz quruluşu ilə uyğun görünməsidir. Nəticə dişin vəziyyətindən, qalan sağlam toxumadan və bərpanın həcminə görə dəyişə bilər.
Kompozit bərpa necə aparılır?
Kompozit bərpa zamanı əvvəlcə çürük və zəif toxuma təmizlənir. Daha sonra dişin rənginə uyğun kompozit material seçilir. Kompozit material dişə mərhələli şəkildə yerləşdirilir və xüsusi işıqla bərkidilir.
Bu mərhələdə forma çox vacibdir. Ön dişdə kənar xətt, simmetriya və rəng keçidi diqqətə alınır. Arxa dişdə isə çeynəmə səthi düzgün qurulmalıdır ki, pasiyent yemək yeyərkən narahatlıq hiss etməsin.
Bəzi pasiyentlər diş formasının və rənginin estetik korreksiyası üçün də müraciət edirlər. Kiçik forma uyğunsuzluqları bəzi hallarda kompozit bərpa ilə düzəldilə bilər. Amma hər estetik problem plombla həll olunmur. Uyğun seçim müayinə zamanı müəyyən edilir.
Kofferdam izolyasiyası nə üçündür?
Kofferdam müalicə olunan dişi tüpürcəkdən və nəmdən ayırmaq üçün istifadə edilən xüsusi qoruyucu örtükdür. Xüsusilə kompozit plomb və estetik bərpa zamanı quru iş sahəsi vacib ola bilər.
Kompozit materialın dişə daha yaxşı yapışması üçün müalicə sahəsinin nəmdən qorunması önəmlidir. Kofferdam bu baxımdan daha nəzarətli iş sahəsi yaratmağa kömək edir. Nəticədə müalicə olunan sahə tüpürcəkdən daha yaxşı qorunur.
Kofferdam hər plombda mütləq istifadə olunmur. Amma dərin kariyes, ön diş bərpası, köhnə plombun dəyişdirilməsi və geniş kompozit bərpalarda bu üsul seçilə bilər.
Build up hansı hallarda edilir?
Build up dişin itirilmiş hissəsinin yenidən qurulması deməkdir. Bu üsul daha çox dişin böyük hissəsi zədələndikdə istifadə olunur. Məsələn, böyük çürük, qırıq və ya köhnə geniş plomb səbəbilə diş divarları zəifləyə bilər.
Belə hallarda kiçik plomb qoymaq kifayət etməyə bilər. Əvvəlcə dişin itirilmiş hissəsi yenidən formalaşdırılır. Bəzi hallarda bu mərhələ gələcək qapaq, vinir və ya digər protez bərpa üçün hazırlıq kimi də lazım olur.
Build up hər zədələnmiş diş üçün uyğun deyil. Dişin kökü, qalan sağlam toxuma, çeynəmə yükü və ümumi vəziyyət müayinə zamanı yoxlanmalıdır.
MTA ilə bağlanma nədir?
Dərin kariyes zamanı çürük bəzən dişin canlı toxumasına çox yaxın olur. Çürük təmizlənərkən pulpa ilə kiçik əlaqə yarana və ya pulpa çox yaxın məsafədə qala bilər. Belə hallarda həkim uyğun görərsə, MTA materialından istifadə edə bilər.
Uyğun hallarda MTA pulpanı qorumaq və dişin bərpası üçün daha sabit əsas yaratmaq məqsədilə istifadə olunur. Amma bu, hər dərin kariyesdə istifadə olunan material deyil. Həmçinin MTA tətbiqi dişin mütləq kanal müalicəsindən qorunacağı anlamına gəlmir.
Əgər dişdə güclü öz-özünə başlayan ağrı, gecə artan ağrı, infeksiya və ya irəliləmiş iltihab əlamətləri varsa, fərqli müalicə lazım ola bilər. Ona görə MTA qərarı yalnız klinik baxış, rentgen və həkim qiymətləndirməsi əsasında verilməlidir.
Lup və mikroskop altında müalicə
Lup və mikroskop diş müalicəsi zamanı xırda detalları daha aydın görməyə kömək edir. Bu, xüsusilə köhnə plomb kənarlarında, dərin çürüklərdə, kiçik çatlarda və estetik bərpalarda faydalı ola bilər.
Böyütmə altında işləmək həkimə çürük sərhədlərini daha dəqiq görmək, sağlam toxumanı qorumaq və bərpanı daha nəzarətli aparmaq imkanı verir. Bu, estetik plomb, kompozit bərpa və dərin kariyes müalicəsində həkimə daha diqqətli işləməyə kömək edə bilər.
Amma lup və mikroskop ayrıca nəticə zəmanəti deyil. Nəticəyə dişin vəziyyəti, material seçimi, izolyasiya, həkim planlaması və pasiyentin sonrakı qulluğu birlikdə təsir edir.
Estetik plombun qiyməti nədən asılıdır?
Estetik plombun qiyməti hər dişdə eyni olmur. Çürüyün dərinliyi, bərpanın həcmi, dişin ön və ya arxa nahiyədə yerləşməsi qiymətə təsir edə bilər.
Ön diş bərpasında rəng, forma və təbii görünüş daha incə işlənir. Arxa dişlərdə isə çeynəmə səthi və qapanış daha çox nəzərə alınır.
| Qiymətə təsir edən amil | Nə üçün önəmlidir? |
|---|---|
| Çürüyün dərinliyi | Dərin kariyes daha diqqətli təmizləmə və planlama tələb edə bilər. |
| Dişin yerləşdiyi nahiyə | Ön dişlərdə estetik görünüş, arxa dişlərdə isə çeynəmə funksiyası daha çox önə çıxır. |
| Köhnə plombun dəyişdirilməsi | Köhnə plombun altında təkrar kariyes və ya zəif toxuma ola bilər. |
| Bərpanın həcmi | Kiçik plombla böyük kompozit bərpanın iş həcmi eyni olmur. |
| Build up ehtiyacı | Dişin böyük hissəsi itirilibsə, əvvəlcə həmin hissə yenidən qurula bilər. |
| Kofferdam izolyasiyası | Müalicə sahəsinin tüpürcəkdən qorunmasına və daha nəzarətli işləməyə kömək edir. |
| MTA istifadəsi | Dərin kariyes və pulpaya yaxın hallarda həkim göstərişi ilə seçilə bilər. |
| Lup və ya mikroskop altında işləmə | Xırda detalları daha aydın görmək və daha diqqətli işləmək üçün istifadə oluna bilər. |
Dəqiq qiymət yalnız müayinə zamanı dişin vəziyyəti görüldükdən sonra müəyyən edilə bilər.
Kariyes müalicəsindən sonra qulluq
Plombdan sonra dişə düzgün qulluq vacibdir. Xüsusilə dərin kariyes müalicəsindən sonra ilk günlərdə yüngül həssaslıq ola bilər. Adətən bu həssaslıq zamanla azalır. Əgər ağrı artırsa, uzun müddət davam edirsə və ya çeynəmə zamanı narahatlıq varsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Pasiyent gündəlik ağız gigiyenasına diqqət etməli, dişləri müntəzəm fırçalamalı və diş ipindən istifadə etməlidir. Çox sərt qidaları ehtiyatla çeynəmək, plomb olan dişlə sərt qabıqlı qidaları qırmamaq daha doğru olar.
Köhnə plombların vəziyyəti də vaxtaşırı yoxlanmalıdır. Plomb kənarında qaralma, qida ilişməsi və ya qırıq varsa, bu, təkrar kariyesin əlaməti ola bilər.
Müayinəni nə zaman gecikdirməmək lazımdır?
Dişdə qara ləkə, soyuq-isti həssaslığı, şirin qidalara reaksiya, qida ilişməsi, plomb kənarında qaralma və ya ön dişdə qırıq varsa, müayinəni gecikdirməmək daha yaxşıdır.
Gecə ağrısı, öz-özünə başlayan ağrı, şişlik və çeynəmə zamanı güclü narahatlıq daha ciddi problemə işarə edə bilər. Belə hallarda sadə plomb kifayət etməyə bilər və əlavə müalicə lazım ola bilər.
Bakı şəhərində kariyes müalicəsi, estetik plomb və diş bərpası üçün Dr. Ümmahanı Hüseynovanın qəbuluna yazılaraq dişinizin vəziyyətini və sizə uyğun müalicə planını öyrənə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Nəticə
Kariyes müalicəsində əsas məqsəd çürük sahəni bağlamaqla yanaşı, dişin sağlam toxumasını və çeynəmə funksiyasını mümkün qədər qorumaqdır. Buna görə hər diş ayrıca yoxlanmalı və müalicə planı dişin real vəziyyətinə görə seçilməlidir.
Estetik plomb, kompozit bərpa, ön diş bərpası, kofferdam izolyasiyası, build up, MTA və lup və ya mikroskop altında müalicə hər pasiyentdə fərqli planlana bilər. Ən doğru seçim müayinə zamanı dişin vəziyyəti yoxlandıqdan sonra müəyyən edilir.
Dişdə qara ləkə, həssaslıq, qida ilişməsi, köhnə plomb kənarında qaralma və ya qırıq varsa, stomatoloq qəbulunu gecikdirməmək daha doğru olar. Dr. Ümmahanı Hüseynovanın qəbuluna yazılaraq kariyesin dərinliyini, estetik plomb ehtiyacını və sizə uyğun müalicə planını öyrənə bilərsiniz.
