Kanal Müalicəsi

Dişiniz gecələr ağrıyır, isti və ya soyuq qidalara qarşı həssaslıq yaranır, çeynəyəndə narahatlıq hiss edirsiniz? Bu əlamətlər hər zaman sadə diş həssaslığı ilə bağlı olmur. Bəzən səbəb dişin içində yerləşən pulpa toxumasının iltihablanması və ya infeksiyalaşması olur.

Kanal müalicəsi dişin daxilində zədələnmiş və ya iltihablanmış toxumanın təmizlənməsi, kök kanallarının işlənməsi və xüsusi materialla doldurulması üçün aparılan stomatoloji müalicədir. Əsas məqsəd ağrının səbəbini aradan qaldırmaq və dişin vəziyyəti imkan verirsə, onu ağızda saxlamaqdır.

Müalicənin necə aparılacağı, neçə seans çəkəcəyi və dişin sonradan hansı üsulla bərpa olunacağı hər pasiyentdə fərqli ola bilər. Bu qərar klinik müayinə, rentgen görüntüləri və dişin ümumi vəziyyəti əsasında verilir.

Dr. Ümmahanı Hüseynovanın qəbulunda diş ağrısının səbəbi araşdırılır, pasiyentin şikayətləri dinlənilir və uyğun müalicə planı izah olunur.

Kanal müalicəsi nədir?

Kanal müalicəsi stomatologiyanın endodontiya sahəsinə aid prosedurdur. Xalq arasında bu müalicə daha çox “dişin sinirinin çıxarılması” kimi tanınır. Əslində isə proses bundan daha genişdir.

Dişin daxilində pulpa adlanan yumşaq toxuma yerləşir. Bu toxumada sinirlər, qan damarları və birləşdirici toxumalar olur. Dərin kariyes, travma, köhnə plombun sızdırması və ya dişdə yaranan çat nəticəsində pulpa zədələnə bilər. Bu zaman diş isti-soyuğa reaksiya verir, öz-özünə ağrıyır və bəzən gecələr daha çox narahat edir.

Kanal müalicəsi zamanı zədələnmiş toxuma təmizlənir, kök kanalları xüsusi alətlərlə işlənir, dezinfeksiya olunur və sonra uyğun materialla doldurulur. Müalicənin sonunda diş plombla, qapaqla və ya başqa bərpa üsulu ilə möhkəmləndirilə bilər.

Bu müalicə yalnız ağrını azaltmaq üçün aparılmır. Dişin quruluşu və ətraf toxumalar imkan verirsə, kanal müalicəsi dişi çəkilmədən qorumağa kömək edir.

Kanal müalicəsi nə vaxt lazım olur?

Hər diş ağrısı kanal müalicəsi demək deyil. Amma bəzi əlamətlər pulpa toxumasında ciddi problem olduğunu göstərə bilər.

Aşağıdakı hallarda stomatoloq müayinəsi gecikdirilməməlidir:

• Dişin öz-özünə ağrıması;
• Gecələr artan sızlama;
• İsti və ya soyuq qidadan sonra ağrının uzun müddət davam etməsi;
• Çeynəmə zamanı dişə basanda ağrı;
• Diş əti nahiyəsində şişkinlik;
• Dişin rəngində tündləşmə;
• Əvvəl müalicə olunmuş dişdə yenidən narahatlıq yaranması;
• Rentgen görüntüsündə kök ucu ətrafında dəyişiklik görünməsi.

Bəzən pasiyent ağrını bir müddət ağrıkəsici ilə sakitləşdirir. Amma problem dişin içindəki toxumadan və ya kök ucu nahiyəsindən gəlirsə, narahatlıq təkrar qayıda bilər. Ona görə uzun müddət yalnız ağrıkəsicilərlə problemi gecikdirmək əvəzinə, diş həkimi müayinəsinə yazılmaq daha doğru yanaşmadır.

Pulpit və apikal periodontitin fərqi

Pulpit dişin içində yerləşən pulpa toxumasının iltihablanmasıdır. Pasiyent bunu çox vaxt isti-soyuq həssaslığı, uzun çəkən ağrı və ya gecə artan sızlama kimi hiss edir.

Pulpit zamanı problem dişin daxilində başlayır. Dərin kariyes pulpaya yaxınlaşdıqda və ya ona çatdıqda həmin toxuma qıcıqlanır, iltihablanır və ağrı verir. Bəzi hallarda ağrı qısa müddətli olur. Daha irəliləmiş vəziyyətlərdə isə diş öz-özünə ağrımağa başlayır.

Apikal periodontitdə problem artıq diş kökünün uc hissəsinə qədər yayılır. Bu zaman pasiyent dişə basanda ağrı, çeynəmə zamanı narahatlıq və bəzən şişlik hiss edə bilər. Rentgen görüntüsündə kök ucu ətrafında dəyişikliklər görünə bilər.

Bu iki vəziyyət bir-biri ilə bağlıdır, amma eyni deyil. Pulpit daha çox dişin içində başlayan problemdir. Apikal periodontitdə isə proses kök ucu nahiyəsinə qədər çatmış olur. Müalicə qərarı dişin vəziyyətinə, ağrının xarakterinə və görüntüləmə nəticələrinə əsasən verilir.

Kanal müalicəsi necə aparılır?

Kanal müalicəsinin gedişi dişin vəziyyətindən, infeksiyanın dərinliyindən və kök kanallarının quruluşundan asılıdır. Bəzi dişlərdə proses daha sadə olur, bəzi dişlərdə isə dar, əyri və ya əlavə kanallar müalicəni çətinləşdirə bilər.

Adətən müalicə bu mərhələlərlə aparılır.

Müayinə və diaqnostika

Əvvəlcə pasiyentin şikayətləri dinlənilir, ağız boşluğu müayinə olunur və lazım olan rentgen görüntüləri analiz edilir. Sadə hallarda periapikal rentgen kifayət edə bilər. Mürəkkəb kök kanalları, təkrar kanal müalicəsi və ya gizli kanal şübhəsi olduqda 3D dental KT müayinəsinə ehtiyac yarana bilər.

Bu mərhələ həkimə problemin hansı dişdən gəldiyini, infeksiyanın nə qədər yayıldığını və müalicənin hansı planla aparılacağını göstərir.

Lokal keyitmə

Müalicə zamanı pasiyentin rahatlığı üçün lokal keyitmə tətbiq olunur. Keyitmə dişin vəziyyətinə və pasiyentin həssaslığına uyğun seçilir.

Kanalların təmizlənməsi

Dişin içindəki zədələnmiş və ya infeksiyalaşmış toxuma çıxarılır. Daha sonra kök kanalları xüsusi alətlərlə işlənir, forma verilir və dezinfeksiya olunur. Bu mərhələ kanal müalicəsinin ən vacib hissələrindən biridir.

Kanalların doldurulması

Kanallar təmizləndikdən və hazırlandıqdan sonra xüsusi materialla doldurulur. Burada əsas məqsəd kanal boşluğunu bağlamaq və bakteriyaların həmin nahiyəyə yenidən keçmə riskini azaltmaqdır.

Dişin bərpası

Kanal müalicəsindən sonra dişin üst hissəsi bərpa olunur. Bəzən plomb kifayət edir. Bəzən isə dişdə qalan sağlam toxuma az olduğu üçün qapaq, inley, onley və ya başqa bərpa üsulları tövsiyə edilir.

Mikroskop altında kanal müalicəsi

Kök kanalları həmişə düz və asan görünən formada olmur. Bəzi dişlərdə kanallar çox dar, əyri və ya əlavə budaqlanmalar şəklində yerləşir. Belə hallarda kanal sistemini adi gözlə tam görmək çətinləşə bilər.

Mikroskop altında kanal müalicəsi həkimə daha böyüdülmüş və detallı görüntü ilə işləməyə kömək edir. Bu yanaşma xüsusilə aşağıdakı hallarda faydalı ola bilər:

• Dar və əyri kanallarda;
• Gizli qalan əlavə kanalların axtarışında;
• Mürəkkəb kök quruluşlarında;
• Təkrar kanal müalicəsində;
• Kanalda sınmış alət olduqda;
• Əvvəlki müalicədən sonra qalan problemlərin araşdırılmasında.

Mikroskop nəticəyə zəmanət verən vasitə deyil. Amma düzgün göstəriş olduqda həkimə daha dəqiq işləməyə və kanal sistemini daha yaxşı görməyə kömək edə bilər.

Mürəkkəb kök kanallarının müalicəsi

Bütün dişlərin kök quruluşu eyni deyil. Bəzi dişlərdə kanal sayı çox olur, bəzi kanallar isə dar, əyri və ya çətin keçilən formada yerləşir. Xüsusilə arxa dişlərdə kanal anatomiyası daha mürəkkəb ola bilər.

Mürəkkəb kök kanallarında aşağıdakı xüsusiyyətlərə rast gəlinə bilər:

• Dar kanal sistemi;
• Əyri kök kanalları;
• Əlavə gizli kanallar;
• Kalsifikasiya nəticəsində daralmış kanallar;
• Əvvəlki müalicədən sonra tam sağalmayan infeksiya;
• Kök ucu nahiyəsində davam edən narahatlıq.

Belə hallarda müalicə daha çox diqqət və zaman tələb edə bilər. Həkim rentgen və lazım olduqda 3D görüntüləmə nəticələrinə əsaslanaraq kanal sistemini daha dəqiq araşdırır. Müalicənin seans sayı da dişin anatomiyasına görə dəyişə bilər.

Təkrar kanal müalicəsi nə zaman lazım olur?

Bəzi pasiyentlərdə əvvəl kanal müalicəsi aparılmış diş bir müddət sonra yenidən ağrıya bilər. Bu, əvvəlki müalicənin səhv aparıldığı anlamına gəlmir. Dişin sonradan yenidən infeksiyalaşması, köhnə plombun sızdırması və ya gizli kanalın əvvəlki müalicə zamanı aşkar edilməməsi belə hallara səbəb ola bilər.

Aşağıdakı hallarda təkrar kanal müalicəsinə ehtiyac yarana bilər:

• Əvvəl kanal olunmuş dişdə yenidən ağrı yaranması;
• Çeynəmə zamanı narahatlıq;
• Kök ucu nahiyəsində dəyişiklik görünməsi;
• Kanalların tam işlənməməsi;
• Köhnə plomb və ya qapaq altında sızdırma;
• Gizli kanalın sonradan aşkarlanması;
• Yeni kariyesin yaranması.

Təkrar kanal müalicəsi hər dişdə aparıla bilmir. Dişin kökü, ətraf sümük dəstəyi, əvvəlki müalicənin vəziyyəti və dişin bərpa oluna bilməsi birlikdə təhlil olunur. Bəzən təkrar müalicə uyğun seçim olur, bəzən isə fərqli müalicə seçimləri müzakirə edilir.

Kanaldan sınmış alətin mikroskop altında çıxarılması

Kanal müalicəsində istifadə olunan alətlər çox incədir. Nadir hallarda bu alətlərdən biri kanal daxilində sınıb qala bilər. Belə vəziyyət pasiyent üçün narahatedici səslənsə də, qərar təkcə alətin varlığına görə verilmir.

Həkim əvvəlcə bir neçə məqamı nəzərə alır:

• Alətin kanalın hansı hissəsində yerləşdiyini;
• Kanalın dar və ya əyri olub-olmadığını;
• Həmin dişdə infeksiya olub-olmadığını;
• Dişin ümumi vəziyyətini;
• Alətin çıxarılmasının dişə əlavə zərər verib-verməyəcəyini.

Bəzi hallarda sınmış aləti mikroskop altında çıxarmaq mümkün olur. Bəzi hallarda isə onu çıxarmağa çalışmaq diş üçün daha riskli ola bilər. Bu zaman həkim pasiyentə vəziyyəti izah edir və daha uyğun müalicə yolunu seçir.

Mikroskop belə hallarda həkimə daha dəqiq işləməyə kömək edə bilər. Amma sınmış alətin hər zaman çıxarılacağına zəmanət vermək doğru deyil.

Kökü formalaşmamış dişlərdə MTA ilə bağlanma

Bəzi uşaq və yeniyetmələrdə daimi dişlərin kök inkişafı hələ tam başa çatmamış olur. Əgər bu dövrdə dişdə dərin kariyes, travma və ya pulpa zədələnməsi yaranarsa, kök ucunun təbii bağlanma prosesi yarımçıq qala bilər.

Belə hallarda uyğun göstəriş olduqda MTA adlı xüsusi materialdan istifadə oluna bilər. Bu material kök ucunda xüsusi dayaq yaradaraq kanalın bağlanmasına kömək edə bilər.

Bu prosedur stomatologiyada apexifikasiya adlanır. Sadə dillə desək, kökü tam formalaşmamış dişdə kanalın son hissəsi bağlanır ki, diş daha stabil şəkildə müalicə oluna bilsin.

MTA hər kanal müalicəsində istifadə edilmir. Həkim bu materiala yalnız klinik vəziyyət uyğun olduqda müraciət edir.

Kanal müalicəsindən sonra nələrə diqqət etmək lazımdır?

Kanal müalicəsindən sonra bir neçə gün yüngül həssaslıq və çeynəmə zamanı narahatlıq ola bilər. Bu hal adətən müvəqqəti olur. Xüsusilə əvvəldən ağrılı və infeksiyalı dişlərdə toxumaların sakitləşməsi bir qədər vaxt ala bilər.

Bu dövrdə aşağıdakı məqamlara diqqət etmək lazımdır:

• Müvəqqəti plomb varsa, həmin dişlə sərt qidalar çeynəməmək;
• Həkimin tövsiyələrinə əməl etmək;
• Ağız gigiyenasına diqqət etmək;
• Təyin olunan nəzarət müayinələrini gecikdirməmək;
• Güclü ağrı, şişlik və ya narahatlıq artarsa, stomatoloqa müraciət etmək.

Kanal müalicəsi aparılmış diş zamanla daha kövrək ola bilər. Dişdə qalan sağlam toxuma azdırsa, sadə plomb uzun müddət kifayət etməyə bilər. Bu səbəbdən bəzi pasiyentlərdə qapaq və ya daha möhkəm bərpa üsulu tövsiyə olunur.

Kanal müalicəsi olunan dişin üzərinə qapaq qoyulmalıdır?

Bu sual xüsusilə arxa dişlərdə kanal müalicəsindən sonra tez-tez yaranır.

Kanal müalicəsi aparılmış diş ağızda funksiyasını davam etdirə bilər. Amma dərin kariyes və ya böyük plomb səbəbindən dişin sərt toxumalarının xeyli hissəsi itirilibsə, qırılma riski arta bilər.

Belə vəziyyətlərdə stomatoloq dişi daha yaxşı qorumaq üçün fərqli bərpa seçimləri təklif edə bilər:

• kompozit plomb;
• keramik inley və onley;
• ştift dəstəyi ilə bərpa;
• diş qapağı.

Hansı üsulun seçiləcəyi dişdə qalan sağlam toxumanın miqdarından, dişin yerləşdiyi nahiyədən və çeynəmə yükündən asılıdır.

Kanal müalicəsi üçün hansı görüntüləmə üsullarından istifadə olunur?

Kanal müalicəsində düzgün diaqnostika çox önəmlidir. Çünki ağrının səbəbi həmişə pasiyentin hiss etdiyi yerdə olmaya bilər. Bəzən problem qonşu dişdən, kök ucu nahiyəsindən və ya əvvəl aparılmış müalicədən irəli gəlir.

Diaqnostika üçün müxtəlif görüntüləmə üsullarından istifadə oluna bilər.

Periapikal rentgen

Bu görüntü kök ucu nahiyəsini və ətraf toxumaları daha yaxından görməyə kömək edir. Kanal müalicəsində ən çox istifadə olunan diaqnostik üsullardan biridir.

Panoram rentgen

Panoram rentgen ağız boşluğunun ümumi vəziyyətini göstərir. Həkim yalnız ağrıyan dişi yox, digər dişləri, kök quruluşlarını və çənə nahiyəsini də ümumi şəkildə görə bilir.

3D dental KT

3D dental KT mürəkkəb kanal quruluşlarında, təkrar kanal müalicələrində, sınmış alət şübhəsində və gizli kanalların araşdırılmasında faydalı ola bilər. Hər pasiyentə 3D tomoqrafiya lazım olmur. Bu qərar dişin vəziyyətinə görə verilir.

Kanal müalicəsi ilə diş çəkimi arasında fərq nədir?

Dərin kariyes, pulpit və ya apikal periodontit zamanı pasiyentlər çox vaxt belə düşünür: “Kanal müalicəsi etdirmək yaxşıdır, yoxsa dişi çəkdirmək?”

Bu sualın hamı üçün eyni cavabı yoxdur. Əsas məsələ dişin nə dərəcədə bərpa oluna bilməsidir.

Əgər dişin kökü, ətraf sümük dəstəyi və qalan sağlam toxumaları imkan verirsə, çox vaxt ilk seçim dişi qorumaq olur. Kanal müalicəsi də bu məqsədlə aparılan müalicələrdən biridir.

Amma bəzi hallarda dişi qorumaq mümkün olmaya bilər. Məsələn:

• Dişdə geniş qırıq varsa;
• Kök səviyyəsində ciddi zədələnmə yaranıbsa;
• Ətraf sümük dəstəyi zəifdirsə;
• Dişin üst hissəsi bərpa üçün yetərli deyilsə;
• İnfeksiya çox geniş yayılıbsa.

Belə vəziyyətlərdə diş çəkimi və sonrakı bərpa variantları müzakirə oluna bilər. Doğru seçim müayinə və görüntüləmə nəticələrindən sonra aydınlaşır.

Kanal müalicəsi gecikdirilərsə nə baş verə bilər?

Diş ağrısı bir müddət sakitləşə bilər, amma bu, problemin tam keçdiyi anlamına gəlmir. Bəzi hallarda pulpa toxuması zədələndikdən sonra ağrı azalır, lakin infeksiya kök ucu nahiyəsində davam edir.

Kanal müalicəsi gecikdirildikdə aşağıdakı hallar yarana bilər:

• Ağrıların güclənməsi;
• Çeynəmə zamanı narahatlığın artması;
• Diş əti nahiyəsində şişkinlik;
• Kök ucu ətrafında dəyişiklik;
• Dişin bərpasının çətinləşməsi;
• Bəzi hallarda diş çəkimi ehtimalının artması.

Hər dişdə proses eyni getmir. Bəzi pasiyentlərdə ağrı güclü olur, bəzilərində isə ciddi şikayət olmadan rentgen görüntüsündə problem görünür. Buna görə diş ağrısını uzun müddət gözlətmək düzgün yanaşma deyil.

Kanal müalicəsi qiyməti nədən asılıdır?

Kanal müalicəsi qiyməti hər dişdə eyni olmur. Dişin kanal sayı, iltihabın səviyyəsi, əvvəl müalicə olunub-olunmaması və müalicənin mürəkkəbliyi qiymətə təsir edə bilər.

Dəqiq qiymət yalnız müayinə zamanı dişin vəziyyəti görüldükdən sonra müəyyən edilir.

Bakıda kanal müalicəsi üçün həkim seçərkən nələrə diqqət etmək lazımdır?

Kanal müalicəsi yalnız ağrılı toxumanın təmizlənməsi deyil. Burada diaqnostika, kanal anatomiyasının düzgün oxunması, infeksiyanın nəzarətə alınması və sonrakı bərpa birlikdə düşünülməlidir.

Həkim seçərkən bu məqamlara diqqət etmək faydalıdır:

• Dişin ətraflı müayinə olunması;
• Rentgen və ehtiyac olduqda 3D görüntülərin təhlili;
• Pasiyentə müalicə mərhələlərinin aydın izah edilməsi;
• Mürəkkəb hallarda fərdi yanaşmanın seçilməsi;
• Kanal müalicəsindən sonra bərpa planının da nəzərə alınması.

Dr. Ümmahanı Hüseynovanın qəbulunda klinik vəziyyət, rentgen görüntüləri və pasiyentin şikayətləri birlikdə nəzərə alınır. Daha sonra pasiyentə uyğun müalicə planı ətraflı izah olunur.

Kanal müalicəsi ilə bağlı tez-tez verilən suallar

Nəticə

Diş ağrısı xüsusilə gecələr artırsa, soyuq və isti qidalara uzun müddət reaksiya verirsə, çeynəmə zamanı narahatlıq yaradırsa və ya əvvəl kanal müalicəsi olunmuş diş yenidən ağrıyırsa, bunu gözləmək doğru deyil. Belə hallarda problem sadə həssaslıqdan yox, dişin içindəki pulpa toxumasından və ya kök ucu nahiyəsindən qaynaqlana bilər.

Kanal müalicəsinin məqsədi ağrının səbəbini aradan qaldırmağa çalışmaq, infeksiya riskini azaltmaq və dişi mümkün olduğu hallarda ağızda saxlamaqdır. Müalicə planı isə hər pasiyentdə eyni olmur. Dişin vəziyyəti, ağrının xarakteri, rentgen görüntüsü, kanal quruluşu və əvvəlki müalicələr birlikdə nəzərə alınır.

Bəzi hallarda standart kanal müalicəsi kifayət edir. Daha mürəkkəb hallarda mikroskop altında işləmə, təkrar kanal müalicəsi, CBCT görüntüləmə, MTA istifadəsi və ya son bərpa üçün build up və qapaq planlaması lazım ola bilər.

Dişiniz sizi gecələr narahat edirsə, çeynəyəndə ağrı verirsə və ya əvvəl müalicə olunmuş dişdə yenidən problem hiss edirsinizsə, Dr. Ümmahanı Hüseynovanın qəbuluna yazılaraq dişin real vəziyyətini və sizə uyğun müalicə planını öyrənə bilərsiniz.